Kuri uyu wa gatanu, Urukiko Mpuzamahanga rw’Ubutabera (CIJ mu magambo magufi y’Igifaransa), urwego rwa ONU rw’ubucamanza rwicaye i La Haye mu Buholandi, rurasoza impaka z’akataraboneka ku nshingano z’ibihugu mu kibazo cy’imihindukire y’ibihe.
Izi mpaka zo mu ruhame zatangiye ku wa mbere. Ni mu rwego rw’urubanza mu by’ukuri rumaze imyaka itatu. Mu kwezi kwa cyenda 2021, leta y’ikirwa cya Vanuatu (kiri mu nyanja ya Pasifika) yatangaje ko ishaka gusaba uru rukiko inama yarwo mu rwego rw’amategeko mpuzamahanga ku mihindukire y’ibihe.
Uyu mugambi nawo ubwawo wari waraturutse ku rubyiruko rwibumbiye mu muryango witwa “Pacific Island Students Fighting Climate Change” ni nko kuvuga “Abanyeshuli bo mu birwa bya Pasifika biyemeje kurwanya imihindukire y’ibihe. Kuri bo, uru rubanza ni ngombwa kubera ko ibirwa, byaba bigali cyangwa bitoya, ari byo bishobora kuzimira vuba kubera ingaruka z’imihindukire y’ibihe.
Bashatse amaboko mu bindi bihugu bitandukanye bya ONU kugirango bafatanyirize hamwe n’ijwi rifite ingufu. Babigezeho, noneho igitekerezo bagishyikiriza Inama Rusange y’Umuryango w’Abibumbye. Nawo yemeje umwanzuro usaba uru rubanza kw’itariki ya 29 y’ukwa gatatu 2023. Ibihugu 132 byose byawugiye inyuma. Ni wo kirego. Nk’uko amategeko abiteganya, Umunyamabanga Mukuru wa ONU, António Guterres, yakibagereje kuri perezida w'Urukiko Mpuzamahanga rw’Ubutabera w’icyo gihe, umutegarugoli, Joan Donoghue, kw’itariki ya 12 y’ukwa kane 2023.
Muri make, barasaba Urukiko gusobanura ingingo ebyiri.
Iya mbere: ni izihe nshingano za leta z’ibihugu bigize ONU zanditse mu mategeko mpuzamahanga mu rwego rwo kurengera ibidukikije no gukumira imihindukire y’ibihe ituruka ku byuka bihumanya ikirere ku neza y’abatuye isi n’abazabakomokaho?
Iya kabiri: Ni izihe nkurikizi zemewe n’amategeko mpuzamahanga kuri leta, bitewe n’ibikorwa byazo cyangwa se bitewe no kwirengagiza inshingano zazo, zangiza cyane ibidukikije bigatera imihindukire y’ibihe?
Ikirego gisobanura ko ibihugu bitobito byo mu nyanja biri mu nzira y’amajyambere ari byo bihagwa. Ariko kigasaba Urukiko kuba ari rwo rusobanura neza abaturage batuye isi muri iki gihe n’ab’ejo hazaza bagwirirwa cyane kurusha abandi n’ingaruka z’imihindukire y’ibihe.
Mu yandi magambo, bararusaba kwerekana niba hariho amategeko mpuzamahanga ibihugu bigomba kubahiriza mu rwego rwo gukumira imihindukire y’ibihe no kwishyura indishyi kubera ibyuka byohereza mu kirere bigihumanya.
Ku Bwongereza, amasezerano mpuzamahanga yemerejwe i Paris mu Bufaransa mu 2015, ni yo nkingi ya byose. Richard Hermer, Umujyanama Mukuru wa guverinoma y’Ubwongereza mu by’amategeko, Attorney General mu Cyongereza, yabibwiye Urukiko Mpuzamahanga rw’Ubutabera muri aya magambo: “Gutsinda icyago cy’imihindukire y’ibihe byashoboka ari uko ibihugu byose bikoreye hamwe. Inzira yubaka, inzira nyayo, bityo inzira iruta izindi mu mategeko ni amasezerano ategeka leta zose kurwanya imihindukire y’ibihe. Umutima w’ayo masezerano, umutima w’igisubizo cy’ikibazo cy’imihindukire y’ibihe, ni amasezerano y’igitangaza y’i Paris.”
Iyi dosiye ni yo nini cyane kandi y’akataraboneka igeze imbere y'Urukiko Mpuzamahanga rw’Ubutabera. Urukiko rwakiriye inyandiko zirenga 150 zitanga ingingo zisobanura kandi zishyikiye ikirego. Mu cyumweru cy’impaka mu ruhame, rurumva ibihugu 97, birimo n’Ubwongereza nyine, n’imiryango mpuzamahanga 11.
Ibihugu byareze n’abahanga mu by’imihindukire y’ibihe bemeza ko uru rubanza, n’ubwo ari urwo gutanga inama gusa mu rwego rw’amategeko mpuzamahanga, rushobora kugira uruhare runini mu bikorwa mpuzamahanga bishobora kuzabaho mu rwego rwo kurwanya imihindukire y’ibihe, no mu mishyikirano mpuzamahanga izabaho.
Umwe muri aba bahanga ni Elena Kosolapova, umujyanama mukuru mu kigo mpuzamahanga cy’ubushakashatsi kw’iterambere rirambye, International Institute for Sustainable Development mu Cyongereza. Gifite ibyicaro bine bikuru i Winnipeg, Ottawa na Toronto muri Canaza, na Geneve mu Busuwisi. Umutegarugoli Elena Kosolapova yavuganye n’Ijwi ry’Amerika kw’ikonabuhanga rya Zoom.
Yagize ati: “Icyo bategereje ku Rukiko, ni uko rutanga ibisobanuro nyabyo mu rwego rw’amategeko, no gukuraho urujijo urwo ari rwo rwose ku birebana n’inshingano z’ibihugu zanditse mu mategeko mpuzamahanga. Imishyikirano iba mu rwego rwa ONU yabyungukiramo cyane.”
Uru rubanza rwo mu rukiko Mpuzamahanga rw’Ubutabera ni urwa gatatu rubayeho kw’isi ku birebana n’imihindukire y’ibihe. Urwa kabiri rwabaye muri uyu mwaka muri Brezile mu Rukiko mpuzamahanga rw’imigabane y’Amerika. Ruzatanga imyanzuro yarwo mu gihe cya vuba.
Naho urubanza rwa mbere rwarangiye mu kwezi kwa gatanu gushize mu mujyi wa Hamburg mu Budage mu Rukiko mpuzamahanga rushinzwe amategeko agenga inyanja. Rwanzuye ko kohereza mu kirere ibyuka bigihumanya bishobora gukurikiranwa mu mategeko mpuzamahanga, kandi ko ibihugu bifite inshingano zo gukumira ubushyuhe budasiba kwiyongera kw’isi no kurengera ibidukikije byo mu mazi y’inyanja. Umucamanza Albert Hoffmann ni perezida w’uru Rukiko rw’i Hamburg. Aragira ati: “Igihugu cyaramuka kirengagije kuzuza inshingano zacyo, cyakurikiranwa mu mategeko mpuzamahanga.”
Naho abacamanza b'Urukiko Mpuzamahanga rw’Ubutabera, nyuma yo kumva impaka, bazajya mu mwiherero bazisuzume, basuzume n’ibindi byose byabagezeho. Itariki yo gutanga imyanzuro yabo ntiramenyekana. Ariko bizafata igihe.
Uru rubanza na none rubaye nyuma y’inama COP29 yateraniye i Baku, umurwa mukuru w’igihugu cya Azerbayijani, kuva kw’itariki ya 11 kugera kuri 22 mu kwezi kwa 11 gushize. Ibihugu bikennye byayisabyemo amadolari tiriliyoni 1.3 (ni ukuvuga miliyari 1.300) buri mwaka) yo kubifasha guhangana n’imihindukire y’ibihe. Inama yavuze ko izatanga amadolari miliyari 300 ku mwaka. Ibihugu bikennye byabyise ko ari agasuzuguro. (VOA, UN)